Góc nhìn AI: AI không xuất hiện năm 2022

Có một sự thật khá thú vị: Rất nhiều người nghĩ rằng AI được sinh ra vào ngày ChatGPT xuất hiện. Như thể vào một đêm cuối năm 2022, nhân loại bỗng nhiên mở cửa phòng khách và thấy một sinh vật lạ đang ngồi ở sofa trả lời mọi câu hỏi bằng giọng văn lịch sự. Nhưng thực tế không phải vậy. AI không xuất hiện năm 2022. Nó là kết quả của gần 70 năm thất vọng, hoài nghi, đổ tiền, rồi thất vọng tiếp. Nếu nhìn đủ xa, lịch sử AI giống một bộ phim dài nơi nhân loại liên tục cố gắng tạo ra thứ giống chính mình - rồi phát hiện ra bộ não con người phức tạp hơn tưởng tượng rất nhiều.

Máy móc biết suy nghĩ?
Năm 1950, khi phần lớn thế giới còn đang hồi phục sau Thế chiến thứ hai, một nhà toán học người Anh tên Alan Turing đã đặt ra một câu hỏi kỳ lạ:
“Máy móc có thể suy nghĩ không?”
Ngày nay câu hỏi này nghe có vẻ bình thường. Nhưng vào thời điểm đó, nó gần như là khoa học viễn tưởng. Máy tính thời ấy còn to bằng cả căn phòng, chạy chậm hơn chiếc đồng hồ thông minh rẻ tiền ngày nay hàng triệu lần, và chủ yếu dùng để tính toán quân sự. Nhưng Turing nhìn thấy thứ mà người khác chưa thấy: Ông tin rằng một ngày nào đó, máy móc sẽ có thể trò chuyện, phản hồi, thậm chí bắt chước tư duy con người. Ông đưa ra một thí nghiệm nổi tiếng sau này được gọi là: Turing Test Ý tưởng rất đơn giản: Nếu một người trò chuyện với máy tính mà không nhận ra mình đang nói chuyện với máy, thì liệu có thể xem cỗ máy đó đã “biết suy nghĩ” hay chưa? Hơn 70 năm sau, nhân loại vẫn còn tranh cãi về câu hỏi ấy. Chỉ khác là giờ đây, cuộc tranh cãi diễn ra ngay trên điện thoại mỗi ngày.

Những mùa đông AI đầu tiên
Thập niên 1950–1960 là giai đoạn đầy lạc quan. Các nhà khoa học tin rằng trí tuệ nhân tạo sẽ sớm được giải quyết. Có người từng dự đoán:
“Trong vòng 20 năm, máy móc sẽ làm được mọi thứ con người có thể làm.”
Lịch sử công nghệ có một đặc điểm thú vị: Con người thường đánh giá quá cao tương lai gần, và đánh giá quá thấp tương lai xa. AI cũng không ngoại lệ. Máy tính khi đó làm được vài trò logic đơn giản:
• chơi cờ
• giải toán
• suy luận ký hiệu
và cả thế giới nghĩ rằng “trí thông minh” chỉ là vấn đề thời gian. Rồi thực tế xuất hiện. Máy tính không hiểu ngôn ngữ thật. Không hiểu ngữ cảnh. Không hiểu đời sống. Không hiểu rằng:
“Con mèo nằm trên thảm” và “Cái thảm nằm dưới con mèo”
là hai chuyện liên quan với nhau. Những bài toán mà trẻ con 5 tuổi làm tự nhiên, máy tính lại gần như bất lực. Chi phí nghiên cứu tăng khủng khiếp. Kết quả thì rất ít. Tiền tài trợ bắt đầu cạn. Sự hưng phấn biến thành thất vọng. Ngành AI bước vào giai đoạn mà sau này người ta gọi bằng cái tên rất lạnh:
“AI Winter” — Mùa đông AI.
Nghe hơi giống startup Việt Nam sau khi hết tiền đầu tư.

Khi AI bị xem là trò viển vông
Trong suốt nhiều thập kỷ, AI liên tục lên rồi xuống. Cứ vài năm nhân loại lại tuyên bố:
“Lần này AI thật sự sắp thành công.”
Rồi vài năm sau:
“Có lẽ chúng ta đã quá lạc quan.”
Có thời điểm, nhắc tới AI trong giới học thuật còn bị xem là thiếu nghiêm túc. Nhiều nhà nghiên cứu phải đổi tên công trình của mình thành:
• “statistical learning”
• “pattern recognition”
• “data processing”
chỉ để tránh chữ “AI”. Vì cụm từ đó bắt đầu mang cảm giác giống:
• marketing
• khoa học viễn tưởng
• hoặc một giấc mơ chưa tỉnh.
Nhưng phía dưới bề mặt, có vài thứ đang âm thầm thay đổi. Internet xuất hiện. Dữ liệu bắt đầu bùng nổ. Máy tính ngày càng mạnh. Và đặc biệt là một ngành tưởng chẳng liên quan gì đã vô tình cứu AI. Ngành game.

Những game thủ đã vô tình cứu AI
Một trong những nghịch lý thú vị nhất lịch sử công nghệ là: GPU — thứ ngày nay vận hành AI — ban đầu được tạo ra để chơi game. Các hãng như NVIDIA phát triển GPU để:
• render 3D
• đổ bóng
• xử lý hình ảnh cho game thủ.
Không ai nghĩ rằng vài chục năm sau, chính những con chip ấy sẽ trở thành động cơ của cuộc đua AI toàn cầu. AI hiện đại cần xử lý hàng tỷ phép tính song song. Và GPU làm điều đó cực kỳ tốt. Một thế giới muốn chơi game đẹp hơn, vô tình xây nền móng cho trí tuệ nhân tạo. Lịch sử thường tiến hóa theo cách như vậy. Không ai thật sự biết thứ mình đang tạo ra cuối cùng sẽ thay đổi thế giới ra sao.

Deep Learning và cú hồi sinh lớn
Khoảng đầu thập niên 2010, một hướng tiếp cận cũ bất ngờ sống lại: Deep Learning Ý tưởng của Deep Learning thực ra khá cổ: mô phỏng mạng neuron giống não người. Nhưng trước đó:
• dữ liệu chưa đủ
• máy tính chưa đủ mạnh
• GPU chưa phổ biến.
Lần này mọi thứ đã khác. Internet cung cấp dữ liệu. Cloud cung cấp hạ tầng. GPU cung cấp sức mạnh tính toán. AI bắt đầu:
• nhận diện hình ảnh
• dịch ngôn ngữ
• nhận giọng nói
• chơi game ở cấp độ siêu nhân.
Rồi tới năm 2017, một nghiên cứu từ Google xuất hiện với cái tên khá đơn giản:
“Attention Is All You Need”
Đó là khoảnh khắc Transformer ra đời. Và gần như toàn bộ thế giới AI hiện đại được xây trên nền móng đó.

ChatGPT không phải điểm bắt đầu
Khi OpenAI ra mắt ChatGPT cuối năm 2022, thứ khiến cả thế giới sốc không phải vì AI vừa được phát minh. Mà vì lần đầu tiên, AI đủ tốt để người bình thường cảm nhận được nó. Đó là khác biệt rất lớn. Cũng giống internet từng tồn tại nhiều năm trước khi người dân thật sự dùng nó mỗi ngày. ChatGPT là khoảnh khắc AI bước ra khỏi:
• phòng lab
• hội nghị học thuật
• trung tâm dữ liệu
và đi vào đời sống đại chúng. Từ thời điểm đó, mọi thứ bắt đầu tăng tốc. Các công ty lao vào cuộc đua. Các quốc gia bắt đầu lo lắng. Giới văn phòng hoang mang. Giáo dục lúng túng. Internet ngập trong:
• hype
• sợ hãi
• tiên tri tận thế
• và những “chuyên gia AI” xuất hiện sau một đêm.
Điều hài hước là: Trong khi cả thế giới tranh cãi xem AI có nguy hiểm không, thì phần lớn mọi người còn chưa thật sự hiểu nó là gì.

Điều đáng nhớ nhất về AI
AI không phải phép màu xuất hiện đột ngột. Nó là kết quả của:
• hàng chục năm nghiên cứu
• hàng nghìn tỷ USD đầu tư
• thất bại lặp đi lặp lại
• và sự tiến hóa âm thầm của hạ tầng công nghệ toàn cầu.
Nhưng lịch sử cũng cho thấy một điều khác. Mỗi cuộc cách mạng công nghệ lớn đều bắt đầu bằng cảm giác:
“Thứ này chỉ là đồ chơi.”
Internet từng như vậy. Smartphone từng như vậy. Và AI cũng đang đi qua đúng con đường đó. Có thể vài năm nữa, chúng ta sẽ nhìn lại hiện tại giống cách con người ngày xưa nhìn chiếc modem internet quay số đầu tiên: thô sơ, ồn ào, và mới chỉ là khởi đầu.

(Trích sách: AI 2026: Lịch sử, Bản chất & Tương lai của AI)