AI không giết sáng tạo - AI giết sự lặp lại

Tôi nghĩ rất nhiều người đang sợ AI vì họ nhìn nhầm mục tiêu. Họ nghĩ AI đang đến để thay thế con người sáng tạo. Nhưng càng đi sâu vào AI, tôi càng có cảm giác: thứ AI muốn giết trước tiên không phải sáng tạo.
Mà là sự lặp lại.

Có một sự thật hơi khó nói. Rất nhiều “creative work” trong thế giới hiện đại… thực ra không còn sáng tạo nữa. Nó chỉ là production. Lặp lại. Tối ưu. Scale. Deadline. Meeting. Revision. Deck. Template. Pipeline. Rất nhiều người bước vào ngành sáng tạo với giấc mơ tạo ra cái đẹp. Rồi vài năm sau, họ dành phần lớn cuộc đời để:

• Resize banner
• Sửa typo
• Chỉnh layout theo feedback vòng 17
• Làm slide không ai nhớ
• Viết content SEO vô hồn
• Production asset hàng loạt
• Maintain những thứ không còn cảm xúc.
  AI sẽ nuốt những thứ đó rất nhanh.

Tôi không nghĩ điều này hoàn toàn tiêu cực. Bởi vì rất nhiều “lao động sáng tạo” thực chất đang bào mòn sự sáng tạo thật. Nó biến nghệ sĩ thành operator. Biến developer thành người maintain boilerplate. Biến designer thành người kéo pixel. Biến writer thành content machine. AI đang bắt đầu phá vỡ lớp công việc đó.

Điều thú vị là: nhiều người nhầm “creative industry” với “creativity”. Hai thứ đó khác nhau rất xa. Creative industry thường là:

• Deadline
• Production
• Scale
• Optimization
• Client revision
• Content velocity.

Trong khi creativity thật sự thường đến từ:

• Tò mò
• Tưởng tượng
• Quan sát
• Cảm xúc
• Trải nghiệm sống
• Và thời gian để suy nghĩ sâu.
  AI có thể làm thay đổi cái đầu tiên rất mạnh. Nhưng cái thứ hai… lại có thể được giải phóng.

Tôi nghĩ nhiều artist đang trải qua một cú sốc tâm lý rất lớn. Họ nhìn AI generate image trong vài giây và cảm thấy: “Vậy những năm mình học để làm gì?” Tôi hiểu cảm giác đó. Nhưng có lẽ chúng ta cần nhìn lại một câu hỏi khác:
Điều gì mới thật sự tạo nên giá trị của một nghệ sĩ?
Là kỹ thuật? Hay là khả năng nhìn thấy thứ mà người khác không thấy?

Máy ảnh từng khiến rất nhiều họa sĩ hoảng sợ. Vì lần đầu tiên trong lịch sử, một cỗ máy có thể capture reality nhanh và chính xác hơn con người. Nếu thời đó internet tồn tại, có lẽ người ta cũng sẽ nói: “Hội họa chết rồi.” Nhưng chuyện gì xảy ra sau đó? Hội họa không chết. Nó tiến hóa. Con người bắt đầu đi sâu hơn vào:

• Impressionism
• Abstraction
• Expression
• Cảm xúc
• Góc nhìn cá nhân.
  Khi máy móc giải phóng nghệ thuật khỏi việc “chép lại thực tại”, nghệ thuật lại trở nên tự do hơn. Tôi nghĩ AI có thể tạo ra một khoảnh khắc tương tự.

Điều AI làm rất tốt là giảm friction. Ý tưởng đi từ đầu người ra thế giới nhanh hơn rất nhiều. Đây là điều cực kỳ mạnh. Một người không biết vẽ giờ có thể visualise thế giới trong đầu mình. Một indie creator giờ có thể tạo cinematic nhỏ. Một writer có thể tạo concept art cho tiểu thuyết. Một founder có thể prototype sản phẩm chỉ trong vài ngày. Trước đây những thứ đó cần cả studio.

Tôi nghĩ nhiều người chưa nhận ra AI đang democratize imagination ở quy mô chưa từng có. Rất nhiều người từng có ý tưởng nhưng không đủ kỹ năng kỹ thuật để biến nó thành hiện thực. Giờ khoảng cách đó đang giảm rất nhanh. Đây là một trong những điều đẹp nhất của AI.

Nhưng cũng từ đây, một sự phân hóa mới sẽ xuất hiện. Khi ai cũng tạo được “thứ nhìn đẹp”, thì thứ gì sẽ nổi bật? Lúc đó:

• Vision
• Storytelling
• Worldbuilding
• Emotional depth
• Taste
  sẽ trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

AI có thể giúp bạn generate một thành phố fantasy. Nhưng nó không tự tạo ra được linh hồn của thế giới đó. Nó không biết:

• Vì sao vương quốc ấy suy tàn
• Vì sao vị vua kia cô độc
• Vì sao người lính già kia vẫn đứng gác giữa tuyết.
  Đó là phần con người mang vào. Và chính phần đó khiến người khác cảm động.

Tôi nghĩ tương lai sẽ có rất nhiều content technically impressive. Nhưng không phải thứ nào cũng khiến người ta nhớ. Bởi vì con người không chỉ tìm kiếm visual đẹp. Con người tìm kiếm meaning.

Có một điều khá thú vị. Càng làm việc với AI, tôi càng nhận ra imagination quan trọng hơn execution rất nhiều. Ngày xưa execution là bottleneck. Bạn phải học rất lâu để có khả năng tạo ra thứ trong đầu mình. Giờ execution đang dần được automate. Điều này làm imagination trở thành tài sản cực kỳ giá trị.

Nhưng imagination cũng không đến từ khoảng không. Nó đến từ:

• Cuộc đời bạn đã sống
• Thứ bạn từng yêu
• Nỗi đau bạn từng đi qua
• Ký ức
• Âm nhạc
• Văn học
• Con người bạn từng gặp.
  Đó là lý do tôi nghĩ AI paradoxically có thể khiến “humanity” trở nên quan trọng hơn. Bởi vì cuối cùng, thứ tạo ra tác phẩm có chiều sâu vẫn là trải nghiệm con người.

Tôi cũng nghĩ nhiều developer đang hiểu sai về AI coding. Họ sợ AI sẽ thay thế engineer. Thực ra, thứ AI đang thay thế trước tiên là:

• Boilerplate
• Repetitive implementation
• Syntax friction
• Debugging đơn giản
• Task mechanical.
  Điều này có thể khiến software development trở nên gần với “creative engineering” hơn. Engineer sẽ dành ít thời gian hơn cho việc viết đi viết lại những thứ cũ. Và nhiều thời gian hơn cho:
• Architecture
• System thinking
• Product vision
• Human problem solving.
  Ít nhất đó là hướng tôi thấy.

Tất nhiên sẽ có một giai đoạn rất đau. Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều vậy. Nhiều kỹ năng từng cực kỳ giá trị sẽ bị commoditize rất nhanh. Đó là sự thật. Nhưng lịch sử cũng cho thấy:
khi một tầng công việc bị automate,
con người thường dịch chuyển lên tầng sáng tạo cao hơn.

Có lẽ điều đáng tiếc nhất là: rất nhiều người dành cả đời để làm những việc mà lẽ ra máy móc nên làm từ lâu. Những công việc hút cạn năng lượng sáng tạo của con người. AI có thể giải phóng một phần khỏi điều đó. Nếu chúng ta dùng nó đúng cách.

Tôi không nghĩ tương lai lý tưởng là: “AI làm hết, con người ngồi chơi.” Tôi nghĩ tương lai thú vị hơn nhiều. Đó là:

• Con người tưởng tượng nhiều hơn
• Thử nghiệm nhiều hơn
• Kể chuyện nhiều hơn
• Xây thế giới nhiều hơn
• Sáng tạo nhiều hơn.
  Bởi vì barrier để biến ý tưởng thành reality đang giảm cực mạnh.

Nhưng cũng có một cảnh báo quan trọng. AI không tự tạo ra chiều sâu. Nếu bên trong bạn rỗng, AI chỉ giúp tạo ra nhiều thứ rỗng nhanh hơn. Đó là lý do tôi nghĩ thời đại tới sẽ không phải cuộc cạnh tranh giữa “người dùng AI” và “người không dùng AI”. Mà là giữa:

• Người có nội tâm phong phú
  và
• Người chỉ biết generate noise.

Có lẽ cuối cùng… AI không thật sự giết sáng tạo. Nó chỉ đang giết dần những phần lặp lại, vô hồn và cơ giới của quá trình sáng tạo. Và paradoxically… đó có thể là điều giúp con người quay trở lại gần hơn với lý do nguyên thủy mà chúng ta sáng tạo từ đầu: để kể cho thế giới biết cảm giác được sống là như thế nào